Analiza dokumentacji szkolnej prowadzonej w ramach nadzoru pedagogicznego wskazuje, że jednym z najczęstszych źródeł problemów prawnych w szkołach są błędy zawarte w statutach. Co istotne, błędy te rzadko wynikają ze złej woli dyrektorów raczej częściej są efektem wieloletniego „narastania” zapisów, kopiowania dawnych rozwiązań lub nieaktualizowania statutu po zmianach w prawie.
Do najczęściej występujących nieprawidłowości należą zapisy, które regulują kwestie bez wyraźnej podstawy ustawowej. Dotyczy to w szczególności określania obowiązków rodziców, zasad odpowiedzialności materialnej uczniów i ich opiekunów, czy też procedur sankcyjnych wykraczających poza ramy przewidziane w przepisach oświatowych. Statut szkoły nie może „uzupełniać” prawa ani tworzyć nowych obowiązków tylko dlatego, że wydają się one racjonalne z punktu widzenia organizacyjnego.
Kolejnym obszarem ryzyka są zapisy nadmiernie ograniczające prawa ucznia. Przykładem mogą być bezwzględne zakazy, automatyczne konsekwencje zachowań czy rozwiązania nieuwzględniające indywidualnej sytuacji ucznia. Statut jako akt prawa wewnętrznego musi respektować nie tylko przepisy ustawowe, ale także zasadę proporcjonalności i ochrony dobra dziecka.
W praktyce często spotykane są również zapisy blankietowe, odsyłające do „regulaminów”, „procedur” lub „zasad określonych odrębnie”, bez jednoznacznego wskazania ich treści. Tego typu rozwiązania obniżają przejrzystość statutu i utrudniają ocenę jego zgodności z prawem, a w sytuacjach spornych mogą prowadzić do podważenia decyzji szkoły.
Szczególną uwagę należy zwrócić na automatyzację procesów oceniania i klasyfikowania, zwłaszcza w zakresie oceniania zachowania. Rozwiązania oparte wyłącznie na algorytmach punktowych, progach i przeliczeniach matematycznych mogą prowadzić do naruszenia ustawowej roli wychowawcy oraz istoty oceny zachowania jako całościowej oceny postawy ucznia.
Każdy z tych błędów niesie za sobą konkretne konsekwencje: od konieczności zmiany statutu, przez podważenie jego zapisów w toku kontroli, aż po ryzyko naruszenia praw ucznia i odpowiedzialności dyrektora jako osoby organizującej pracę szkoły.
Dlatego statut szkoły powinien być dokumentem „żywym”, regularnie analizowanym i nowelizowanym z uwzględnieniem aktualnego stanu prawnego oraz praktyki nadzoru pedagogicznego.
W kolejnej części cyklu omówione zostaną najczęstsze naruszenia praw ucznia wynikające z zapisów statutowych – wraz z przykładami i wskazówkami, jak ich unikać.
Podstawa prawna:
Stan prawny na dzień:
- 27-01-2026
