Obowiązki rodziców i odpowiedzialność materialna w statucie szkoły – aspekty prawne i praktyczne

Statut szkoły może określać zasady współpracy rodziców ze szkołą lub placówką, nie może jednak kreować obowiązków, które nie znajdują oparcia w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Analiza praktyki szkolnej pokazuje, że w statutach często pojawiają się zapisy dotyczące „obowiązków rodziców” wykraczające poza ramy ustawowe, takie jak obowiązek finansowania określonych działań szkoły lub współdziałania ze szkołą w zakresie realizacji zadań wychowawczych, dydaktycznych i opiekuńczych. Postanowienia tego rodzaju nie mają podstawy prawnej i mogą prowadzić do nieporozumień, sporów, a w konsekwencji także do odpowiedzialności dyrektora oraz szkoły.

W tym kontekście szczególnie istotne jest prawidłowe określenie źródeł obowiązków rodziców. Jest to kwestia fundamentalna, która powinna stanowić punkt wyjścia dla dyrektora i zespołu pracującego nad statutem. Obowiązki rodziców nie wynikają bowiem ze statutu szkoły, lecz z przepisów ustawowych przede wszystkim z ustawy Prawo oświatowe, w szczególności w zakresie realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki (art. 35–40), współpracy ze szkołą oraz zapewnienia warunków do realizacji obowiązków edukacyjnych dziecka. Równolegle kwestie te regulowane są przez Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który w sposób kompleksowy określa prawa i obowiązki rodziców wobec dziecka, w tym obowiązek troski o jego rozwój, wychowanie, zdrowie i bezpieczeństwo, a także odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez dziecko (art. 92 i nast., art. 95, art. 96 oraz art. 427 Kodeksu cywilnego w związku z przepisami KRO). To właśnie wskazane akty prawne, a nie statut szkoły, stanowią źródło obowiązków rodziców. Statut nie może tworzyć nowego katalogu powinności rodzicielskich, modyfikować ich zakresu ani wprowadzać sankcji za ich niewykonywanie.

W praktyce oznacza to, że każda regulacja statutowa odnosząca się do rodziców powinna mieć wyraźną podstawę prawną w ustawie lub rozporządzeniu oraz ograniczać się do sfery organizacyjnej współpracy i komunikacji, np. zasad uczestnictwa w zebraniach czy informowania szkoły o istotnych kwestiach dotyczących ucznia. Przy formułowaniu takich zapisów należy unikać konstrukcji, które mogłyby być odbierane jako nakładanie obowiązków o charakterze sankcyjnym.

Analogiczne zasady dotyczą kwestii odpowiedzialności materialnej. Statut szkoły nie może wprowadzać regulacji w zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej ucznia lub jego rodziców, które wykraczają poza obowiązujące przepisy prawa. Zapisy odnoszące się do naprawienia szkody lub pokrycia strat wymagają jednoznacznej podstawy ustawowej. Dyrektorzy powinni pamiętać, że odpowiedzialność materialna ucznia lub rodzica może wynikać wyłącznie z przepisów prawa cywilnego lub innych norm ustawowych, natomiast statut może jedynie porządkować wewnętrzne procedury zgłaszania szkód i ustalania okoliczności zdarzeń. Przykładem obowiązującej regulacji prawnej, z której szkoła może skorzystać wobec nieletniego ucznia, jest ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Ustawa ta przewiduje środki oddziaływania wychowawczego, które mogą zostać zastosowane w sytuacjach naruszenia norm społecznych lub wyrządzenia szkody. Zgodnie z art. 4 tej ustawy jednym z takich środków jest zobowiązanie nieletniego do naprawienia wyrządzonej szkody. Jest to rozwiązanie potwierdzające możliwość działania szkoły w oparciu o obowiązujące prawo, a nie na podstawie autonomicznych zapisów statutowych. Należy jednak podkreślić, że zastosowanie tego środka wymaga zgody nieletniego oraz jego rodziców (opiekunów prawnych) i ma charakter wychowawczy, a nie sankcyjny.

Na zakończenie warto jeszcze raz podkreślić, że prawidłowe konstruowanie zapisów statutowych wymaga stosowania zasad techniki prawodawczej, w szczególności precyzyjnego formułowania norm, eliminowania niejednoznaczności, unikania blankietowych odesłań oraz zachowania proporcjonalności i zgodności z przepisami ustawowymi.

W kolejnych częściach artykułu zostaną omówione zadania i obowiązki nauczycieli w zapisach statutowych.