Najwyższa Izba kontroli przedstawiła informację o wynikach kontroli: Pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna dla dzieci i młodzieży, gdzie kontrolą zostały m.in. objęte wybrane szkoły podstawowe i ponadpodstawowe oraz poradnie psychologiczno-pedagogiczne a także Ministerstwo Edukacji i Nauki.
Najważniejsze ustalenia kontroli
Działania NIK były prowadzone w latach 2020 – 2023 i w tym okresiem, jak wskazuje NIK, nastąpił znaczny wzrost liczby dzieci i młodzieży, u których stwierdzono występowanie zaburzeń psychicznych: o 50 % w grupie wiekowej do 12. roku życia oraz o 63 % pomiędzy 13. a 18. rokiem życia. Tym samym wzrosła też liczba dzieci i uczniów, którzy korzystali z pomocy poradni psychologiczno-pedagogicznych, a także więcej zostało wydanych opinii i orzeczeń – dla uczniów szkół podstawowych – wzrost liczby wydanych orzeczeń o 13 % i opinii o 11 %), dla uczniów szkół ponadpodstawowych – orzeczeń o 32 % i opinii o 25 %.
Coraz większe wymagania od systemu świadczącego pomoc psychologiczną nie szły w parze z działaniami na poziomie ministerialnym:
- zaniechano bowiem rozwiązań systemowych, które miały wprowadzić nową instytucję – o charakterze międzysektorowym na bazie poradni psychologiczno-pedagogicznych i powiatowych centrów pomocy rodzinie, a “Brak ponadsektorowych systemowych rozwiązań związanych z opieką nad dzieckiem i jego rodziną, obejmujących działania różnych instytucji, wpływał na ich nieefektywność, dublowanie zadań i źródeł ich finansowania”;
- usunięto z podstawy programowej przedmiotu „Edukacja dla bezpieczeństwa” zagadnienia dotyczące zdrowia psychicznego uczniów, zastępując je elementami dotyczącymi obronności państwa, podstawami ratownictwa taktycznego i przygotowaniem do radzenia sobie z zagrożeniami wywołanymi działaniami wojennymi;
- mimo zmian prawnych, a co za tym idzie konieczności zwiększenia przez szkoły liczby zatrudnianych w nich specjalistów – nowych standardów zatrudnienia na koniec marca 2023 r. nie spełniało nadal 54 % placówek oświatowych, mimo że już na etapie prac nad projektem tych zmian obniżono ich minimalny poziom w stosunku do proponowanego przez ekspertów, aby dostosować je do realiów funkcjonowania przedszkoli i szkół – (łącznie w 2022 r. prawie 515 mln zł przeznaczono na zwiększenie zatrudnienia) – ponad połowa szkół (54%) nie spełniała ustalonych standardów. Te problemy uwidoczniły się także w kontrolowanych przez NIK szkołach – w 8 z 10 kontrolowanych był problem z zatrudnieniem psychologa, ale w każdej z kontrolowanych szkół zatrudniony był pedagog szkolny (na co najmniej jeden etat), a od września 2022 r., po zmianach prawa pedagog specjalny także pojawił się w szkole – i tak został zatrudniony w dziewięciu z 10 kontrolowanych szkół, przy czym w 7 jednostkach został nim pedagog zatrudniony w szkole, z tego w pięciu (70 %) konieczne było obniżenie dotychczasowego wymiaru zatrudnienia i powierzeniem w tym zakresie nowych zadań tej samej osobie.
Kontrolerzy NIK wykazali ponadto, że:
- “W 90 % kontrolowanych szkół zalecenia poradni psychologiczno-pedagogicznych z różnych przyczyn nie były w pełni realizowane. W zamian za zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne, ze względu na brak specjalistów, którzy mogli je poprowadzić, proponowano wyjazdy integracyjne albo ich nie organizowano. (…) w miejsce zajęć rewalidacyjnych, organizowano dodatkowe zajęcia indywidualne z wybranych przedmiotów. Wcześniej zajęcia rewalidacyjne w tej szkole prowadzili nauczyciele nieposiadający wymaganych do tego kwalifikacji. (…) W dwóch kontrolowanych szkołach ponadpodstawowych nie organizowano zajęć dydaktyczno-wyrównawczych, nawet jeśli uczniowie nie radzili sobie z materiałem szkolnym, a zalecenia w tym zakresie zawarte były w dostarczonych do szkoły dokumentach poradni. (…)”;
- uczniowie często rezygnują z proponowanych form pomocy ze względu na brak dopasowania do planu lekcji, a także negatywnym ich postrzeganiem przez uczniów;
- w szkołach nie rozpoznaje się problemów uczniów na wczesnych ich etapie – brak zaufania rodziców do systemu, a także brak akceptacji przez rodziców problemów, jakie zauważają nauczyciele, powoduje, że opinie czy orzeczenia poradni pp nie zawsze trafiają do szkół;
- w badanych szkołach zaistniał problem z oceną efektywności udzielonej pomocy – “Ocena efektywności udzielonej pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole dokonywana była przez nauczycieli i specjalistów szkolnych głównie w odniesieniu do uczniów z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego i wynikała z potrzeby dokonania wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania tych uczniów i oceny efektywności opracowanego dla ucznia indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego”. Niemniej jednak nie wszystkie z badanych szkół dokonywały tej oceny zgodnie z przepisami;
- w szkołach nierzetelnie dokumentowane są działania związane z pomocą pp – brak jasnej ścieżki przekazania opinii i orzeczeń, brak wymaganych dzienników zajęć lub uzupełniania ich w zakresie wymaganym przepisami prawa oświatowego, brak zgód rodziców na objęcie uczniów pomocą psychologiczno-pedagogiczną i brak zgody na rezygnację z przydzielonych uczniowi zajęć;
- istnieją ograniczenia techniczne i lokalowe – “W przypadku 70 % kontrolowanych szkół, 60 % poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz 27 % ośrodków środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej, ograniczona była dostępność świadczonej pomocy dla osób z niepełnosprawnością ruchową. W dwóch z ww. placówek zapewniono alternatywną dostępność, ale rozwiązania te tylko częściowo eliminowały występujący problem. W skrajnych przypadkach pomoc udzielana była dzieciom w samochodzie zaparkowanym pod oknami poradni psychologiczno-pedagogicznej albo specjaliści udzielali pomocy w miejscu zamieszkania dziecka. W szkole – w celu przemieszczenia się między piętrami – uczniowi z niepełnosprawnością ruchową pomocy musiały udzielać osoby trzecie.”;
- niesprawnie działają poradni psychologiczno-pedagogicznych – m.in. przez brak informatyzacji;
- brak wystarczającej współpracy szkół z poradniami pp – “W kontrolowanych jednostkach była ona najczęściej wynikiem dostarczonych opinii lub orzeczeń i ograniczała się często do formalnej wymiany korespondencji albo telefonicznych konsultacji. Na udział specjalistów szkolnych w posiedzeniach zespołów orzekających poradni z reguły nie wyrażali zgody rodzice.”
Wnioski dla poszczególnych podmiotów
W wyniku ww. ustaleń NIK sformułowała wnioski dla Ministra Edukacji, dyrektorów szkół oraz poradni psychologiczno-pedagogicznych:
do Ministra Edukacji (do 31 grudnia 2023 r. Minister Edukacji i Nauki) o:
- zintensyfikowanie działań – na gruncie współpracy międzysektorowej – w celu wypracowania modelu efektywnej, skoordynowanej pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży;
- przygotowanie i wdrożenie kompleksowych i efektywnych rozwiązań systemowych w ramach polityki oświatowej państwa, w celu zapewnienia odpowiedniej do potrzeb pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz wsparcia psychoterapeutycznego dla dzieci, uczniów i nauczycieli;
- niezwłoczne podjęcie działań w celu wypracowania założeń podstawy programowej w kontekście wskazywanym przez ekspertów, tj. położenia nacisku na wsparcie rozwoju emocjonalnego dzieci i młodzieży oraz ich kompetencji społecznych, przy zrównoważeniu regulacji w zakresie dydaktyki i zadań wspierających prawidłowy rozwój uczniów;
- wykorzystywanie w praktyce rezultatów realizowanych projektów i zadań oraz monitorowanie terminowości ich wykonania, mając na uwadze celowe i efektywne wykorzystanie środków publicznych.
do dyrektorów szkół o:
- przeprowadzanie corocznej diagnozy środowiska szkolnego, potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów danej szkoły;
- organizowanie wsparcia w pełni adekwatnego do zaleceń poradni psychologiczno-pedagogicznych;
- dokonywanie systemowej oceny efektów udzielonej pomocy;
- zapewnienie dostępności udzielanej pomocy dla osób z niepełnosprawnością ruchową.
do dyrektorów poradni psychologiczno-pedagogicznych o:
- przeprowadzanie badań diagnostycznych i wydawanie opinii oraz orzeczeń w oparciu o pełną dokumentację, w tym informacje o funkcjonowaniu ucznia w szkole oraz przy udziale lekarza w zespołach orzekających;
- uwzględnianie w wydawanych dokumentach wskazań dla rodziców diagnozowanego dziecka;
- zapewnienie dostępności udzielanej pomocy dla osób z niepełnosprawnością ruchową.
Materiały:
Stan prawny na dzień:
- 12-09-2024
