Projektowane zmiany w prawie oświatowym mają uporządkować i ujednolicić przepisy, które dziś są rozproszone i trudne do zrozumienia – zwłaszcza dla młodych ludzi. To propozycja, która może realnie wpłynąć na codzienne funkcjonowanie szkół i zwiększyć ochronę praw uczniowskich. Przeczytaj, dlaczego warto śledzić ten projekt i co dokładnie się zmieni.
W wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów pojawił się nowy projekt ustawy (typ dokumentu: D – pozostałe projekty), dotyczący praw i obowiązków uczniowskich. To propozycja zmian, która może przynieść istotne konsekwencje dla szkół, uczniów i nauczycieli. Warto ją śledzić – zarówno z perspektywy praktycznej, jak i konstytucyjnej.
Konieczność ustawowego katalogu
Projekt zakłada stworzenie zamkniętego katalogu praw i obowiązków uczniów na poziomie ustawy – będzie on dotyczył zarówno szkół publicznych jak i niepublicznych. Takie rozwiązanie ma nie tylko uprościć system, ale również zapewnić zgodność z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który wymaga, aby wszelkie ograniczenia praw i wolności obywatelskich miały podstawę ustawową. Obowiązki ucznia, jako forma ograniczenia jego wolności, również powinny spełniać te wymogi.
Prawa uczniów
W ustawie zostaną wskazane prawa uczniowskie. Szkoły, placówki będą mogły nadać uczniom więcej praw niż będzie to określone w ustawie. Na tę chwilę w projekcie wskazano, że uczniowie będą mieli prawo do:
1) poszanowania jego godności oraz praw i wolności z niej wynikających;
2) równego traktowania z innymi uczniami;
3) rzetelnego i opartego na aktualnej wiedzy naukowej procesu nauczania i wychowania;
4) poszanowania jego prywatności, w tym do:
a) ochrony danych osobowych,
b) ochrony informacji medycznej,
c) ochrony wizerunku; wizerunek ucznia nie może być utrwalany ani rozpowszechniany bez jego zgody, a w przypadku ucznia niepełnoletniego – również bez zgody jego rodziców,
d) zachowania tajemnicy komunikowania się;
5) posiadania na terenie szkoły lub placówki, o której mowa w art. 2 pkt 3, 4 i 6-8, przedmiotów osobistych przy sobie lub przechowywania tych przedmiotów, w miejscu do tego przeznaczonym, zgodnie z przepisami statutu tej szkoły lub placówki lub innymi wewnętrznymi aktami prawnymi obowiązującymi w tej szkole lub placówce. Przedmioty osobiste ucznia nie mogą być mu odebrane przez pracowników szkoły, z wyjątkiem przedmiotów, które zagrażają bezpieczeństwu członków społeczności szkolnej lub naruszają zasady bezpieczeństwa obowiązujące w tej szkole lub placówce, w tym określone w statucie tej szkoły lub placówki;
6) kształtowania własnego stroju i wyglądu, z zastrzeżeniem obowiązków, o których mowa w art. 42b ust. 1 pkt 4 i 5;
7) ochrony praw autorskich własnych utworów na zasadach określonych w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 24);
8) rozwoju własnych zainteresowań i uzdolnień, w tym do brania udziału w konkursach, olimpiadach i turniejach;
9) organizacji życia szkolnego zachowującej odpowiednie proporcje między wysiłkiem szkolnym a czasem wolnym i rozwojem własnych zainteresowań;
10) uzyskania pomocy materialnej na zasadach określonych w rozdziale 8a ustawy o systemie oświaty;
11) bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki w szkole lub placówce, której mowa w art. 2 pkt 3, 4 i 6-8, oraz w trakcie zajęć odbywających się poza terenem tej szkoły lub placówki;
12) informacji dotyczących procesu nauczania i wychowania, realizowanego w szczególności przez:
a) publikowanie przez szkoły lub placówki, o których mowa w art. 2 pkt 3, 4 i 6-8, objęte obowiązkiem prowadzenia Biuletynu Informacji Publicznej, o którym mowa w ustawie z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 902), w Biuletynie Informacji Publicznej w szczególności:
– statutu szkoły lub placówki, o której mowa w art. 2 pkt 3, 4 i 6-8, w wersji opracowanej jako tekst ujednolicony, uchwał zmieniających jego treść oraz wniesionych projektów jego zmiany,
– zanonimizowanych uchwał organów szkoły lub placówki,
– zanonimizowanych regulaminów, zarządzeń i innych aktów prawnych wydawanych przez organy szkoły lub placówki,
– planów zajęć,
b) możliwość zapoznawania się ze szkolnym zestawem programów nauczania, o którym mowa w art. 22a ust. 7 ustawy o systemie oświaty;
13) jawnego, sprawiedliwego i umotywowanego oceniania postępów w nauce i zachowaniu ucznia;
14) kontaktowania się ze szkołą lub placówką, o której mowa w art. 2 pkt 3, 4 i 6-88 w dostępny dla ucznia sposób;
15) angażowania się w życie szkoły lub placówki, o której mowa w art. 2 pkt 3, 4 i 6-8, w tym przez zaangażowanie w działalność organów samorządu uczniowskiego lub udział w działalności kulturalnej, w tym wydawniczej, oświatowej, sportowej i rozrywkowej samorządu uczniowskiego;
16) wyboru członków organów samorządu uczniowskiego oraz opiekuna samorządu uczniowskiego zgodnie z art. 85;
17) wyboru członków rady szkoły lub placówki zgodnie z art. 81;
18) składania skarg i wniosków we wszelkich sprawach związanych z działalnością szkoły lub placówki, o której mowa w art. 2 pkt 3, 4 i 6-8, a także w interesie własnym lub na rzecz innego członka społeczności szkolnej za jego zgodą. Uczeń nie może być narażony ze strony organów szkoły lub placówki oraz jej pracowników na jakikolwiek uszczerbek lub zarzut z powodu złożenia skargi lub wniosku, lub z powodu dostarczenia materiału do publikacji o znamionach skargi lub wniosku, jeżeli działał w granicach prawem dozwolonych.
Wolności uczniów
W ustawie Prawo oświatowe zostanie wskazany katalog wolności uczniowskich, który będzie katalogiem otwartym. Szkoły będą mogły uzupełnić ten katalog. I tak uczniowi przysługiwać będzie wolność:
1) od wszelkich form przemocy, w tym przemocy psychicznej;
2) od dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu, w tym w szczególności ze względu na: płeć, wiek, wygląd, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, pochodzenie etniczne, wyznanie albo jego brak i orientację seksualną;
3) sumienia, wyznania i światopoglądu. Szkoła lub placówka nie może zakazać uczniowi udziału w praktykach religijnych ani zmuszać ucznia do uczestniczenia w praktykach religijnych;
4) słowa i uzewnętrzniania przekonań.
Obowiązku uczniów
Katalog obowiązków uczniowskich będzie katalogiem zamkniętym określonym tylko na poziomie ustawowym.
Planowane w projekcie obowiązki będą zobowiązywać uczniów do:
1) przestrzegania przepisów prawa regulujących pracę i organizację tej szkoły lub placówki, w szczególności aktów prawa powszechnie obowiązującego, statutu tej szkoły lub placówki i innych wewnętrznych aktów prawnych obowiązujących w tej szkole lub placówce;
2) szanowania prawa i wolności pozostałych członków społeczności szkolnej;
3) zachowywania się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi podczas zajęć na terenie tej szkoły lub placówki i poza nim, przerw w zajęciach, uroczystości, imprez oraz wyjść grupowych i wycieczek;
4) ubierania się zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi, a w przypadku, o którym mowa w art. 100, noszenia na terenie szkoły lub placówki jednolity strój; noszenie stroju nawołującego do nienawiści, dyskryminującego, sprzecznego z przepisami prawa lub stwarzającego zagrożenie dla bezpieczeństwa innych członków społeczności szkolnej lub samego ucznia jest niedozwolone;
5) przestrzegania określonych w statucie tej szkoły lub placówki zasad regulujących strój i wygląd podczas zajęć edukacyjnych wychowania fizycznego oraz zajęć edukacyjnych odbywających się w warsztatach, laboratoriach i pracowniach szkolnych, zgodnych z ogólnie przyjętymi normami społecznymi oraz koniecznością zapewnienia uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków kształcenia, wychowania i opieki;
6) przestrzegania warunków wnoszenia na teren tej szkoły lub placówki telefonów komórkowych i innych urządzeń elektronicznych i korzystania z nich na terenie tej szkoły lub placówki, określonych w statucie tej szkoły lub placówki;
7) zachowywania się wobec członków społeczności szkolnej zgodnie z ogólnie przyjętymi normami społecznymi oraz z szacunkiem i poszanowaniem ich godności osobistej;
8) uczęszczania na zajęcia edukacyjne (usprawiedliwienia nieobecności opisane w pkt 11 tej części dokumentu);
9) przygotowywania się do zajęć edukacyjnych oraz przystępować do zapowiedzianych form sprawdzania osiągnięć edukacyjnych;
10) szanowania praw autorskie cudzych utworów.
Silny głos organizacji pozarządowych
Potrzeba zmian jest potwierdzona przez działalność licznych organizacji pozarządowych, które powstały w ostatnich latach w odpowiedzi na problemy uczniów – m.in. Fundacja na rzecz Praw Ucznia, Stowarzyszenie Umarłych Statutów czy Kogutorium. Co roku wpływają do nich tysiące zgłoszeń dotyczących naruszeń praw uczniowskich.
Problem potwierdzają także badania naukowe. Według raportu Stowarzyszenia Umarłych Statutów z 2023 r., aż 81,3% uczniów deklaruje, że ich prawa były w szkole naruszane, z czego tylko połowa podejmowała jakiekolwiek działania. Dane te pokazują, jak duża jest luka w realnej ochronie praw uczniów.
Podsumowanie
Projektodawcy wskazują, że obecne przepisy dotyczące praw i obowiązków uczniów są rozproszone, nieczytelne i tworzone indywidualnie w statutach szkół, co prowadzi do braku jednolitości oraz utrudnia młodym ludziom świadomość własnych praw i skuteczne reagowanie na ich naruszenie. Taki stan rzeczy może budzić wątpliwości w kontekście konstytucyjnej zasady, zgodnie z którą ograniczanie praw i wolności obywateli może następować wyłącznie w drodze ustawy. Projekt zmian w prawie oświatowym odpowiada na rzeczywiste potrzeby uczniów, nauczycieli i całego systemu edukacji. Celem proponowanych rozwiązań jest stworzenie jednolitego, przejrzystego katalogu praw i obowiązków ucznia, co ma wzmocnić ochronę młodych obywateli oraz poprawić kulturę prawną w szkołach. To inicjatywa, której dalszy rozwój warto śledzić – jej realizacja może w istotny sposób podnieść poziom świadomości prawnej w polskim systemie oświaty.
Materiał:
Stan prawny na dzień:
- 4-05-2025
