W szkołach ma pojawić się nowa, obowiązkowa funkcja – Szkolny Rzecznik Praw Uczniowskich. To najbliższy uczniom element projektowanego, trójstopniowego systemu ochrony ich praw. Jak będzie działać ten system i jaka rola przypadnie poszczególnym rzecznikom?
Aby system ochrony praw uczniów był realnie skuteczny, zakłada się jego funkcjonowanie na trzech poziomach: szkolnym, wojewódzkim i ogólnokrajowym. Obserwując dotychczasowe działania samorządowych rzeczników – głównie o charakterze mediacyjnym, sieciującym oraz edukacyjno-promocyjnym – zaproponowano również możliwość powoływania przez gminy, powiaty i miasta na prawach powiatu Gminnych (Miejskich) i Powiatowych Rzeczników Praw Uczniowskich.
Ich kompetencje miałyby być zbliżone do tych, które już dziś realizowane są lokalnie – jednak tym razem na podstawie wyraźnych przepisów prawa, a nie ogólnych zapisów o zadaniach oświatowych samorządu. Co istotne, nie planuje się tworzenia rzeczników na poziomie samorządu województwa, ponieważ wojewódzcy rzecznicy mają być powoływani przy kuratoriach oświaty.
Najbliższym uczniom, a zarazem obowiązkowym ogniwem nowego systemu, będzie Szkolny Rzecznik Praw Uczniowskich. Do jego głównych zadań należeć będzie:
- Monitorowanie przestrzegania praw ucznia w szkole lub placówce.
- Upowszechnianie wiedzy o prawach i obowiązkach uczniowskich – we współpracy z organami szkoły oraz opiekunem samorządu uczniowskiego.
- Wspieranie społeczności szkolnej w działaniach określonych w projektowanym art. 42q ust. 2 ustawy – Prawo oświatowe.
- Współpraca z Krajowym, Wojewódzkim oraz – jeśli zostali powołani – Gminnym lub Powiatowym Rzecznikiem Praw Uczniowskich.
- Przyjmowanie i rozpatrywanie skarg dotyczących naruszenia praw uczniowskich – zarówno składanych w interesie publicznym, jak i indywidualnym (również na rzecz osoby trzeciej, za jej zgodą).
- Zapewnienie możliwości anonimowego kontaktu uczniów z Rzecznikiem oraz szerokie informowanie o tej możliwości w sposób zwyczajowo przyjęty w szkole.
Uprawnienia i działania
W celu realizacji swoich zadań, Szkolny Rzecznik Praw Uczniowskich będzie posiadał określone kompetencje, w tym możliwość:
- kierowania spraw do odpowiedniego Rzecznika wyższego szczebla,
- przedstawiania opinii lub wniosków w zakresie swojej działalności,
- opiniowania projektów aktów prawnych,
- prowadzenia mediacji,
- organizowania działań edukacyjnych, analitycznych i informacyjnych,
- organizowania dyżurów – stacjonarnie lub online – umożliwiających uczniom uzyskanie wsparcia w sytuacjach naruszeń ich praw.
Kto może zostać szkolnym rzecznikiem?
Rzecznika wybierać będzie rada szkoły lub placówki spośród nauczycieli zatrudnionych w wymiarze co najmniej połowy etatu. Taki wybór uzasadniony jest m.in. delikatnym charakterem spraw, którymi rzecznik będzie się zajmował, a także kwestiami związanymi z ochroną danych osobowych.
Statut szkoły określi zasady wyboru i działania Rzecznika, długość jego kadencji oraz możliwość powołania ucznia wspierającego rzecznika w jego pracy.
Projekt ustawy przewiduje również możliwość określenia przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania wysokości wynagrodzenia dla Szkolnego Rzecznika, które nie będzie wliczane do średniego wynagrodzenia nauczycieli.
I na koniec warto przypomnieć, że powyższe zmiany to tylko część szerszych propozycji legislacyjnych. W dniu 8 lipca 2025 r. w RCL ukazał się projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (numer z wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów: UD222), opracowany przez Ministra Edukacji. Więcej na ten temat w artykule:
Warto na bieżąco śledzić tempo prac legislacyjnych, ponieważ nowe regulacje będą miały realny wpływ na codzienne życie szkół.
Materiał:
Stan prawny na dzień:
- 10-07-2025
