Prawidłowość organizacji spełniania obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą przez uczniów, w tym przeprowadzania egzaminów klasyfikacyjnych – to jeden z tematów kontroli przewidzianych dla kuratorów oświaty w roku szkolnym 2026/2027. To sformułowanie warto odczytać szerzej niż jako zapowiedź kontroli samej edukacji domowej. Przedmiotem zainteresowania organu nadzoru będzie bowiem organizacja spełniania obowiązku szkolnego i obowiązku nauki poza szkołą, a jednym z jej istotnych elementów – sposób organizowania i przeprowadzania egzaminów klasyfikacyjnych. Dla dyrektora oznacza to konieczność spojrzenia na cały proces: od zezwolenia na spełnianie obowiązku poza szkołą, przez ustalenie zasad realizacji podstawy programowej, aż po klasyfikację ucznia.
Obowiązek szkolny i obowiązek nauki nie są pojęciami tożsamymi. Obowiązek szkolny spełnia się przez uczęszczanie do szkoły podstawowej, natomiast po ukończeniu szkoły podstawowej młodzież realizuje obowiązek nauki. Prawo oświatowe określa różne sposoby jego spełniania, w tym m.in. przez uczęszczanie do szkoły ponadpodstawowej czy realizowanie przygotowania zawodowego u pracodawcy. Jednocześnie przepisy pozwalają, aby zarówno obowiązek szkolny, jak i obowiązek nauki były spełniane poza szkołą. Na wniosek rodziców dyrektor szkoły podstawowej lub ponadpodstawowej może wydać w tej sprawie decyzję. To właśnie ta możliwość jest najczęściej określana jako edukacja domowa. Nie należy jednak utożsamiać pojęcia „edukacja domowa” wyłącznie z obowiązkiem szkolnym. Dotyczy ona również uczniów realizujących obowiązek nauki poza szkołą. Ma to znaczenie praktyczne, ponieważ tegoroczny kierunek kontroli obejmuje oba te obowiązki.
Spełnianie obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą wymaga decyzji dyrektora szkoły, do której dziecko zostało przyjęte. Do wniosku rodzice dołączają m.in. oświadczenie o zapewnieniu dziecku warunków umożliwiających realizację podstawy programowej obowiązującej na danym etapie edukacyjnym oraz zobowiązanie do przystępowania przez dziecko do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych. Warto zwrócić uwagę na znaczenie tego rozwiązania. Dyrektor nie wydaje zgody na „niechodzenie do szkoły”. Wydaje decyzję umożliwiającą spełnianie określonego obowiązku poza szkołą, przy zachowaniu ustawowo określonych warunków. Dlatego dokumentacja ucznia powinna pozwalać na odtworzenie całej procedury i ustalenie, jakie obowiązki zostały przyjęte przez rodziców, a jakie pozostają po stronie szkoły.
Spełnianie obowiązku poza szkołą nie oznacza wyłączenia ucznia ze szkoły. Uczeń pozostaje uczniem szkoły, której dyrektor wydał zezwolenie. Ustawa przewiduje dla niego m.in. możliwość korzystania ze wsparcia szkoły, udziału w określonych zajęciach, dostępu do podręczników, materiałów i pomocy dydaktycznych, a także udziału w konsultacjach umożliwiających przygotowanie do egzaminów klasyfikacyjnych. Po stronie rodziców pozostaje natomiast obowiązek zapewnienia dziecku warunków nauki określonych w zezwoleniu. W praktyce oznacza to, że odpowiedzialność za realizację edukacji poza szkołą jest podzielona. Rodzice organizują dziecku warunki nauki, natomiast szkoła realizuje zadania określone w przepisach, w szczególności związane z klasyfikowaniem ucznia. I właśnie w tym miejscu pojawia się egzamin klasyfikacyjny. Uczeń spełniający obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą uzyskuje roczne oceny klasyfikacyjne na podstawie rocznych egzaminów klasyfikacyjnych. Egzamin obejmuje zakres części podstawy programowej obowiązującej na danym etapie edukacyjnym, uzgodnionej z dyrektorem szkoły na dany rok szkolny. Egzaminy przeprowadza szkoła, której dyrektor zezwolił na spełnianie obowiązku poza szkołą. Nie jest więc tak, że uczeń realizujący obowiązek poza szkołą może zostać sklasyfikowany wyłącznie na podstawie informacji przekazanych przez rodziców czy dokumentów potwierdzających jego samodzielną naukę. Podstawą rocznych ocen klasyfikacyjnych są egzaminy klasyfikacyjne. To sprawia, że ich organizacja ma szczególne znaczenie zarówno dla szkoły, jak i dla organu nadzoru.
Jeżeli egzamin ma być podstawą ustalenia rocznych ocen klasyfikacyjnych, musi zostać przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi przepisami. Dotyczy to nie tylko ustalenia terminu. Znaczenie mają również m.in. zasady przeprowadzania egzaminu, skład komisji, sposób dokumentowania jego przebiegu oraz ustalenie i udokumentowanie oceny. W przypadku kontroli nie wystarczy zatem odpowiedź: „egzaminy się odbyły”. Pytanie będzie brzmiało raczej: czy zostały zorganizowane i przeprowadzone prawidłowo? I właśnie dlatego w kierunkach kontroli na rok szkolny 2026/2027 egzamin klasyfikacyjny został wymieniony wprost.
To pytanie w ostatnim czasie nabrało szczególnego znaczenia. W praktyce pojawiły się przypadki przeprowadzania egzaminów klasyfikacyjnych uczniów spełniających obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą z wykorzystaniem środków komunikacji na odległość. Stanowisko Ministerstwa Edukacji w tej kwestii jest jednoznaczne: obowiązujące przepisy nie przewidują możliwości przeprowadzania egzaminu klasyfikacyjnego online. Wynika to również z konstrukcji art. 37 ust. 4 Prawa oświatowego, który nakazuje przeprowadzanie egzaminu klasyfikacyjnego odpowiednio zgodnie z przepisami ustawy o systemie oświaty oraz przepisami wykonawczymi. Nie chodzi przy tym o to, że egzamin musi zawsze odbyć się wyłącznie w budynku szkoły. Istotą jest bezpośredni udział komisji i ucznia w egzaminie, a nie zastąpienie tej formy połączeniem internetowym. To rozróżnienie ma znaczenie także w kontekście zmian przepisów dotyczących organizacji egzaminów. Problem egzaminów przeprowadzanych zdalnie został dostrzeżony zarówno przez organy nadzoru pedagogicznego, jak i Ministerstwo Edukacji. Wskazywano na przypadki organizowania takich egzaminów, mimo braku podstawy prawnej do przeprowadzania ich online. W konsekwencji MEN podjęło działania zmierzające do jednoznacznego uregulowania tej kwestii. Dla dyrektora najważniejszy jest jednak wniosek praktyczny: w roku szkolnym 2026/2027 egzaminu klasyfikacyjnego ucznia realizującego obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą nie należy organizować w formule zdalnej. Nie jest to więc obszar, w którym szkoła może przyjąć własne rozwiązanie organizacyjne tylko dlatego, że jest ono wygodne dla ucznia lub rodziców.
Obejrzyj e-szkolenie:
Skoro przedmiotem kontroli jest prawidłowość organizacji, wizytator może spojrzeć na dokumentację i działania szkoły jako na jeden proces.
Subskrybuj
Wykup abonament i korzystaj z wiedzy naszych ekspertów
